در حالی که خاورمیانه مشغول رصد حواشی حضور دونالد ترامپ در سه کشور حوزه ی خلیج فارس است؛ ایران میزبان گرد و خاکی فراگیر و بی سابقه است که به طور عمده از سه کشور عربی همسایه به سوی ما تاخته است.  گرد و خاک بی سابقه ای که در تهران و قم و کرج و دیگر نقاط کشور به رنگ  قرمز است و مایه ی حیرت شهروندان!

کارشناسان محیط زیست معتقدند که گرد و خاک موجود در ایران، منشایی ۷۰ درصدی از کشورهای همسایه و ۳۰ درصد از داخل کشور دارد که دست کم این ۳۰ درصد، به دلیل سدسازی های فراوان و مدیریت غلط و از بین رفتن منابع آبی زیرزمینی و خشک شدن تالاب ها و از بین رفتن جنگل ها و فضای سبز کشور است.

نویسنده ی این یادداشت پیش از نیز یادداشت های دیگری را در خصوص همین پدیده، و پیشنهاد میزبانی خوزستان و دعوت از نمایندگانی از کشورهای درگیر با مشکل منطقه ای توفان گرد و غبار را برای حل این معضل ارائه داده است.

پدیده گرد و غبار در استان خوزستان و بخش‌های گسترده‌ای از ایران، سال‌هاست که به یکی از بحران‌های زیست‌محیطی و بهداشتی جدی تبدیل شده است. این پدیده نه تنها سلامت میلیون‌ها نفر را تهدید می‌کند، بلکه توسعه اقتصادی، کشاورزی و زیرساخت‌های منطقه را نیز با چالش‌های اساسی مواجه ساخته است. یکی از ویژگی‌های مهم این بحران، منشاء منطقه‌ای آن است که علاوه بر منابع داخلی، سهم قابل توجهی از گرد و غبارهای وارد شده به ایران از کشورهای همسایه به ویژه عراق، عربستان و کویت ناشی می‌شود.

تحقیقات و گزارش‌های متعدد سازمان‌های محیط زیستی و هواشناسی ایران نشان می‌دهد که کانون‌های اصلی تولید گرد و غبار در منطقه، تالاب‌ها و دشت‌های خشک شده در عراق، مناطق بیابانی عربستان و کویت هستند. خشک شدن تالاب‌های بزرگ مانند هورالعظیم در مرز ایران و عراق، کاهش منابع آبی ناشی از سدسازی‌های کشورهای همسایه و تغییرات اقلیمی باعث شده‌اند تا خاک‌های ریز و شن‌های روان به وسیله بادهای موسوم به “شمال” به سمت ایران و خوزستان حرکت کنند. این توده‌های گرد و خاک با غلظت‌ بسیار بالا، گاهی تا بیش از ۱۰ هزار میکروگرم بر متر مکعب در اهواز، کیفیت هوا را به سطح اضطراری می‌رسانند و شرایط زندگی را برای ساکنان منطقه به شدت دشوار می‌کنند .

در این میان، سدسازی‌های ترکیه بر روی رودخانه‌های دجله و فرات که آب این رودخانه‌ها را کاهش داده، نقش غیرمستقیم اما مهمی در تشدید خشکی و بیابان‌زایی در عراق و در نتیجه افزایش گرد و غبار ایفا کرده است. این موضوع به همراه سوءمدیریت منابع داخلی و خشک شدن تالاب‌های کشور، بحران گرد و غبار را پیچیده‌تر کرده است.

درحالی که پدیده ریزگرد منطقه خاورمیانه را بی رحمانه مورد هجوم فزاینده خود قرار داده، وزرای محیط زیست و مسئولان ۱۱ کشور منطقه در تاریخ   در تیرماه ۱۴۰۱ نیز   جهت چاره جویی به دعوت ایران، در تهران گرد هم آمده بودند  این نشست و نتایج آن پژواک موثری در رسانه های داخلی و انعکاسی در کشورهای منطقه نداشت. پیام این بی توجهی شاید اختلاف منافع و ناامیدی مردم و رسانه ها از اجماع و دیپلماسی ناکارآمد منطقه ای در حل معضلات مشترک منطقه و ریزگردها باشد.

در همین حال، سازمان های بین المللی معتقدند شدت ظهور این پدیده و دامنه تاثیر آن به سرعت رو به افزایش است. مشاهدات آنها نشانگر آن است که به زودی ابعاد بیشتری از زندگی و فعالیت های بشری تحت تاثیر این پدیده قرار خواهد گرفت و باعث مهاجرت های گسترده انسانی در منطقه می شود. محققان عامل اصلی ظهور و تشدید ریزگردها را تغییرات اقلیمی می دانند و تخمین می زنند که منطقه خاورمیانه سالانه متحمل بیش از ۱۳ میلیارد دلار خسارت های مستقیم و غیرمستقیم می شود. این پدیده از طریق صدمه بر سلامت شهروندان و زیرساخت هایی مانند خطوط برق، سایر جنبه های حیاتی و محصولات کشاورزی و صنعت حمل ونقل را بیش از پیش تحت تاثیر جدی قرار خواهد داد. در مواجهه با این پدیده، برخی از کشورهای منطقه به صورت انفرادی تلاش های پراکنده ای را آغاز کرده اند؛ ایران در منطقه جنوب و به منظور کنترل کانون های تولید ریزگرد پروژه های آب و خاکی را بصورت ضعیف و پراکنده و غیرمثمر ثمر آغاز کرده، عربستان سعودی پروژه ی بلندپروازانه کاشت ۱۰ میلیارد درخت را اعلام کرده، امارات عربی با کمک تکنولوژی دیجیتال یک مدل مبتنی بر وب را راه اندازی کرده که جهت پیش بینی و پیشگیری نقشه های دقیق ردیابی و تعقیب ریزگردها را ارائه دهد؛ اما نکته ای که همه صاحب نظران بر آن تاکید دارند آن است که تاثیر این اقدامات در قبال وسعت و شدت افزایش و تاثیرگذاری ریزگردها، قطره ای در دریاست، به خصوص وقتی آن را در افق زمانی بلندمدت ارزیابی کنیم. به گفته بانک جهانی، در بسیاری از کشورهای خاورمیانه منجمله ایران، بیش از ۸۵ درصد از منابع آب به بهره برداری کشاورزی اختصاص می یابد، شیوه های کشاورزی معمول که متکی به استفاده بیش از حد از مواد شیمیایی و ماشین آلات و شیوه های مرسوم آبیاری هستند روند بیابانی شدن و ظهور ریزگردها را تسریع می کند. مدیریت ناصحیح منابع آب و خاک، حکمرانی نامناسب و تغییرات اقلیمی نیز در بلندمدت این فرایند را قطعا در منطقه و ایران تسریع می کند. از آنجا که ماهیت این پدیده  منطقه ای  و  چندوجهی  است، آموزه های جهانی و توصیه سازمان های بین المللی بهبود شرایط را در گرو دو عنصر اصلی می داند: ۱- همکاری تنگاتنگ دولت های منطقه در شناخت، تحلیل و آمادگی در مواجهه ۲- به کارگیری شیوه های مدیریت نوآورانه یکپارچه و فناوری های نوین در سطح ملی.

اما واقعیت سیاسی حاکم بر منطقه، کشمکش های سیاسی، اختلاف منافع و ناآرامی های سیاسی امنیتی خاورمیانه عملا هرگونه همکاری معنادار منطقه ای را با دشواری جدی روبه رو می کند و زمینه پاگرفتن دیپلماسی فعال برای یافتن راه حل جامع و پایدار را محدود می سازد. بدیهی است که کشورهای آسیب پذیر از ریزگردها در منطقه راهی به جز همکاری مشترک و تنگاتنگ در کاهش گازهای گلخانه ای و ایجاد سیستم های هشداردهنده و پیش بینی اولیه، سرمایه گذاری مشترک و اتخاذ سیاست های مدیریت کارآمدتر و مدیریت سرزمین و اقدامات حمایتی برای کمک به جوامع آسیب پذیر از توفان ریزگردها را ندارند.

پیشنهاد خوزستان برای میزبانی سمینار سه‌جانبه

با توجه به ماهیت فرامرزی این بحران، استاندار جدید خوزستان نیز پیشنهاد داده است که استان خوزستان میزبان یک سمینار و نشست سه‌جانبه با حضور نمایندگان ایران، عراق و عربستان باشد تا برنامه‌ریزی و مدیریت مشترک برای مقابله با گرد و غبار منطقه‌ای صورت گیرد.  این پیشنهاد در راستای ایجاد همکاری‌های منطقه‌ای و تبادل تجربیات، هماهنگی در اجرای پروژه‌های بیابان‌زدایی، احیای تالاب‌ها و مدیریت منابع آبی است که می‌تواند به کاهش اثرات منفی این پدیده کمک کند. اقداماتی مانند تشکیل کارگروه‌های مشترک، اجرای طرح‌های مالچ‌پاشی برای تثبیت شن‌های روان و کاشت نهال در مناطق آسیب‌دیده از جمله راهکارهایی است که در این نشست‌ها می‌تواند مورد بحث و پیگیری قرار گیرد.

نگاه رسانه‌های عربی به بحران گرد و غبار

رسانه‌های عربی نیز به این بحران توجه نشان داده‌اند و بر ضرورت همکاری منطقه‌ای تأکید دارند. روزنامه‌های معتبر در عراق و عربستان ضمن پوشش گسترده گرد و غبارهای اخیر، به نقش عوامل محیطی و انسانی در تشدید این پدیده اشاره کرده‌اند و خواستار اقدامات مشترک برای مقابله با آن شده‌اند. برخی تحلیل‌ها در رسانه‌های عربی نیز به تأثیرات منفی سدسازی‌ها و تغییرات اقلیمی در منطقه پرداخته و بر اهمیت حفظ تالاب‌ها و منابع آبی تأکید کرده‌اند. این رسانه‌ها، ضمن اذعان به مشکلات داخلی هر کشور، بر همکاری‌های فرامرزی به عنوان تنها راه‌حل پایدار بحران گرد و غبار تأکید می‌کنند.

ضرورت برگزاری هرچه سریع‌تر سمینار و برنامه‌ریزی مشترک

با توجه به شدت و استمرار بحران گرد و غبار در خوزستان و تأثیرات مخرب آن بر سلامت مردم، اقتصاد و محیط زیست منطقه، برگزاری این سمینار سه‌جانبه و آغاز برنامه‌های عملیاتی مشترک امری حیاتی و فوری است. تأخیر در همکاری‌های منطقه‌ای می‌تواند به تشدید بحران و افزایش آسیب‌های جبران‌ناپذیر منجر شود. اجرای پروژه‌های بیابان‌زدایی، احیای تالاب‌ها، مدیریت منابع آبی و کاهش آلاینده‌ها تنها در سایه همکاری‌های نزدیک و هماهنگ بین ایران، عراق و عربستان امکان‌پذیر است. همچنین، این همکاری می‌تواند زمینه‌ساز توسعه پایدار منطقه و بهبود کیفیت زندگی میلیون‌ها نفر در خوزستان و مناطق همجوار باشد.

بحران گرد و غبار در خوزستان نمونه‌ای روشن از چالش‌های زیست‌محیطی فرامرزی است که بدون همگرایی سیاسی و فنی کشورهای منطقه، راه‌حلی پایدار نخواهد داشت. میزبانی خوزستان برای این سمینار می‌تواند نقطه عطفی در آغاز این همکاری‌ها باشد و باید با حمایت همه‌جانبه داخلی و بین‌المللی هرچه سریع‌تر به مرحله اجرا برسد.

منابع:

• فرهاد قلی‌نژاد، معاون محیط زیست خوزستان، «کانون گرد و خاک اخیر خوزستان از کشور عراق و عربستان است»، خبرگزاری دانشجو، ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴
• استاندار خوزستان، «ریزگردها سد راه توسعه پایدار خوزستان»، خبرآنلاین، ۲ اردیبهشت ۱۴۰۴
• روزنامه خراسان، «افشای پشت پرده گرد و غبار خوزستان»، ایسنا، ۲۸ بهمن ۱۴۰۳
• «گرد و غبار در ایران»، ویکی‌پدیا، ۸ خرداد ۱۴۰۳
• خبرگزاری ایرنا، «عربستان و عراق منشا توده گرد و غبار در غرب کشور»، ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۴